[ Haberler -> Edebiyat Haberleri ]

En Kapsamlı Türkçe Sözlük Yayına Hazır

13.09.2004 - 10:20

Sermet Sami Uysal, Türkçede 1900 yılından bu yana kullanılagelen kelimeleri içeren "Büyük Arkadaş" sözlüğünü nihayet tamamladı.

Uysal'ın 24 yıl önce hazırlamaya başladığı üç ciltlik sözlük, dilimize yeni giren ve tartışmalara sebep olan metroseksüel, maganda gibi kelimelere de açıklık getiriyor. 101 bin madde ve bir milyona yakın "örnek cümle"nin yer aldığı "Büyük Arkadaş", Türkçenin sadece en uzun zamanda hazırlanan sözlüğü değil, en kapsamlı sözlüğü olma özelliğini de taşıyor. Sözlüğü "ayrıcalıklı" kılan hususlardan biri de 64 sayfalık ilk fasikülünün Mehmet Kaplan'ın teşvikiyle üç cilde ulaşması. 1965 yılında Paris Sorbonne Üniversitesi'nde sözlükçülük üzerine eğitim aldıktan sonra Türkçe sözlüklerin yetersizliğini fark eden Uysal, büyük bir sözlük hazırlamak için kolları sıvamış; ancak pek az kişiden destek görmüş. "Benim amacım Türkçedeki kelime zenginliğini tespit etmekti. 1970'te Türkiye'ye döner dönmez, Remzi ve İnkılap gibi büyük kitabevlerini dolaştım; ancak umduğumu bulamadım. Türkoloji'den hocam Mehmet Kaplan, ilk fasikülleri uzun uzun inceledikten sonra beni alnımdan öptü ve şöyle dedi: 'Oğlum, hayalimdeki işi yapıyorsun, bunu mutlaka tamamlamalısın.' "

1970-80 yılları arasında gazeteleri, dergileri ve kitapları tarayarak örnek cümleler oluşturmaya başlayan Sermet Sami Uysal, "Hocam, ben bu işte varım." diyen bir öğrencisinin maddi desteğiyle başladığı çalışmayı nihayete erdirmenin mutluluğunu yaşıyor. Sözlüğü tamamlamak için öğrencisinin Cağaloğlu'ndaki işyeri, Arkadaş Makina Kimya'da yaklaşık otuz yıldan bu yana mesai yapan Uysal, sözlüğün bugüne kadar 2 trilyon lira kaynak aktaran Arkadaş Makina Kimya tarafından önümüzdeki günlerde yayımlanacağını söylüyor. ‘Büyük Arkadaş' için şimdiye kadar 100 kişi emek vermiş; ancak Uysal, son dört yıldır bir yardımcı, bir sekreter, bir dizgiciden oluşan çekirdek kadroyla yoluna devam ediyor. Sözlük tamamlandı; fakat iş bitmedi. 79 yaşındaki Uysal, lise öğrencileri için "Orta Arkadaş"ı, ilköğretim öğrencileri için "İlk Arkadaş"ı hazırlamak için kolları sıvadı bile. Sözlüğün isminin "Arkadaş" olmasının, işyerinin adıyla bir ilgisinin olmadığını özellikle vurgulayan Uysal'a göre bir sözlüğe konulabilecek en uygun isim bu; çünkü sözlük bizim en iyi arkadaşımız olmalı. Evet, sözlükler, dili doğru kullanmak ve kelime dağarcığını zenginleştirmek isteyenlerin en yakın arkadaşı. İnternetteki arama motorları, sözlüklerin pabucunu dama atmış gibi görünse de Sermet Sami Uysal'ın, kelimeleri kuyumcu titizliğiyle işlediği kapsamlı sözlüğünün yerini tutacak bir çalışmaya henüz imza atılmadı. Sözlüğün eskidiğini düşünenler ise fena yanılır; çünkü Uysal, sözlük hazırlarken "ağır" olmak gerektiğine dair peşin inancı bir kenara bırakarak kelimeleri Pakize Suda gibi popüler yazarların köşelerinden örnek cümlelerle açıklamış.

Sermet Sami Uysal, henüz ortaokul yıllarında akıcı bir Fransızca konuşsa da aydınların Türkçede karşılığı olan kelimelerin yerine Fransızca ya da İngilizce kelimeler ikame etmesine hep karşı çıkmış. 1965 yılında doktorasını Türkçeye giren Fransızca kelimeler üzerine hazırlayan Uysal, dilin durulaştırılması gerektiğini; ancak artık Türkçeye mal olmuş kelimelerden arındırılmış bir dilin de fazlasıyla kuru ve yapay olacağını düşünüyor. Uysal'ın içerlediği bir başka konu ise sağlam bir Osmanlıcası olan Atatürk'ün bile sahte dilciler yüzünden bir dönem ‘kuş dili'ni andıran söylevler vermesi; "Atatürk'ün 1932'ten 34'e kadar olan konuşmalarını kimse anlayamaz. Nitekim, kendi de durumu kavrayıp Falih Rıfkı Atay'a ‘Çocuk beni aldattılar.' demiştir."

(Zaman)